EUROPA, BOLWERK TEGEN TIRANNIE? VERGEET HET MAAR
WEBSITE PETER STORM
Geplaatst op 23 februari 2025 door egel
zondag 23 februari 2025
Geschreven voor Konfrontatie. Daar staat het ook al.
Laat ik een sprookje vertellen, waarmee recente ontwikkelingen in de internationale politiek worden geduid. Een sprookje, met daarin verpakt een impliciet politiek programma. Dat programma is gevaarlijk, het bijbehorende sprookje verdient daarom kritische bespreking.
Het sprookje gaat ongeveer als volgt. Trump en Poetin slaan na een telefoongesprek de handen ineen, beginnen samen een onrechtvaardige ‘vrede’ door de strot van Oekraïne te duwen, ontmantelen voor onze ogen de ‘rules based order’ zoals die decennia lang onder Amerikaanse hegemonie functioneerde, stoken extreem-rechtse krachten op om verdeeldheid te zaaien en de democratie ondermijnen in Europa. In ons keurige Europa dus, waar we geregeerd worden door de Wet, niet door de wet van de jungle, niet door het recht van de sterkste. Laten we ons in Europa dus aaneen scharen om de democratie, de ‘rule of law’en het internationaal recht hoog te houden. Europa als bolwerk van beschaving tegenover de oligarchen en autocraten die steeds grotere delen van de wereld tot oorden van tirannie en wetteloos geweld dreigen te maken.
Ziedaar het sprookje waarmee niet alleen Europese regeerders en andere politici, maar ook commentatoren en journalisten en teveel linkse mensen veel te ver meegaan. Voor die linkse mensen speelt oprechte zorg en wanhoop een rol: bezorgdheid en wanhoop brengen mensen er wel vaker toe zich aan strohalmen en illusies vast te klampen. Voor Europa’s regeerders en aanpalende politici en bestuurders geldt dat excuus veel minder. Zij pushen het Europese sprookje om hun eigen macht veilig te stellen – tegenover Rusland en de VS, maar net zo goed ook tegen de bevolkingen over wie ze (willen) heersen.
Zoals vaker met sprookjes zitten er elementen van waarheid in. Ja, de Trump en Poetin zijn autocraten, en vinden elkaar steeds nadrukkelijker als bondgenoot. Ja, ze stuwen extreem-rechtse politieke krachten tot steeds hogere hoogten op. Ja, Trump steekt de mensen in Oekraïne een mes in de rug en helpt daarmee Poetin. Ja, dit alles maakt deel uit van een hoogst verontrustende opmars een moderne vorm van fascisme, van een combinatie van oligarchie, autocratie en een meedogenloos ultraliberaal beleid. Misschien zouden we kunnen spreken van kettingzagisme, het nieuwste stadium van het fascisme. Hoe dan ook, het is gevaarlijk, en het gevaar is niet ver weg. Wilders, Yesilgöz en Schoof zijn soortgenoten van Trump en Poetin. Tot zover de reële basis waar het sprookje op bouwt.
Waar het sprookjesachtig wordt, is de duiding van Europa als beschaafd en democratisch alternatief voor de internationale kettingzagerij van Poetin en Trump. In de Guardian kom je dat momenteel nogal eens tegen(1), maar bepaald niet alleen daar. Er is op historische en actuele gronden nogal wat op af te dingen. En de politieke keuzes die via deze sprookjesachtigheid worden gestimuleerd, brengen al gauw meer autocratie, niet minder.
Eerst de historische gronden. Europa als democratisch, rechtsstatelijk alternatief waar het internationaal recht wordt hoog gehouden is een vrij recente constructie. Daar ging nogal wat aan vooraf. In wat nu Europa heet, wortelt het kolonialisme dat eeuwenlang rijkdommen heeft geplunderd, mensen heeft ontvoerd en tot slaaf gemaakt, inheemse bevolkingen uitgeroeid om plaats te maken voor Europese kolonisten. Sommigen van die kolonisten begonnen in Noord-Amerika hun eigen stuk Europa op te bouwen, en dat heet nu de Verenigde Staten. Wat er zo akelig is aan de maatschappij van die VS, is door die Europese kolonisten en hun nazaten ontwikkeld. Rusland ontwikkelde, in haar streven om een grote Europese mogendheid te worden, haar eigen kolonialisme, in Siberië, Centraal-Azië en de Kaukasus. Zo on-Europees is sowieso Rusland helemaal niet, voor zover het begrip ‘Europees’ iets reëels betekent.
In wat nu Europa heet is het moderne kapitalisme opgekomen, dat zich als stuwkracht van dat kolonialisme wereldwijd uitbreidde. In Europa hebben heersers in de twintigste eeuw koloniale repressiemethoden losgelaten om binnenlandse oppositie te breken toen die een bedreiging voor de heersers begon te vormen, om ook in Europa landen te overheersen en hele bevolkingsgroepen uit te roeien. Dat is het soort politiek dat we fascisme zijn gaan noemen: een Europese uitvinding, geen Russisch of Amerikaans importproduct.
Nu kun je zeggen: okay, dat was toen. Maar nu gaat het er in Europa toch gemiddeld netter aan toe dan in Rusland en de VS? Moeten we dat als Europeanen niet verdedigen tegenover MAGA en Speciale Militaire Operaties? Nou, niet zo snel, alsjeblieft. Die keurigheid van Europa is nogal betrekkelijk. Die geldt enigszins voor mensen die wit zijn, een redelijk inkomen hebben en voral ook geldige verblijfspapieren, mensen die liever ook geen vrouw zijn, niet queer en niet trans. Het geldt een stuk minder voor mensen waarin dit allemaal niet geldt. Het geldt in veel van die gevallen zelfs helemaal niet.
Er is om maar eens iets te noemen, de manier waarop de EU en landen in de EU de grenzen bewaken, niet tegen Russische invasiemachten maar tegen mensen die vluchten of doodgewoon willen verhuizen om een iets beter leven te vinden. Frontex, wel eens van gehoord? Migratiedeals, wel eens van gehoord? De Europese Unie en de leden ervan doen het allersmerigste beulswerk kennelijk liever (nog?) niet zelf. Dus heeft het een deel van het grofste geweld tegen mensen op de vlucht uitbesteed aan Turkije, Tunesië, Libië. Dat betekent vluchtelingen mishandeld n concentratiekampen, vluchtelingen gecrepeerd in de woestijn. Intussen functioneert de Middellandse Zee als afschrikwekkende grens, en als massagraf voor mensen die het proberen die grens over te steken in wrakke boten. Al die dode vluchtelingen, al die mensen in doodsangst onderweg – Europese staten vinden dat prima: alles beter dan die mensen een veilige plek en behoorlijke opvang te gunnen.
Dit moorddadige beleid is niet iets marginaals. Hier houden Europese politici topconferenties over. Hier trekken ze enorme sommen geld voor uit. Terreur aan de grenzen, een eenzijdige oorlog van gewapende machten tegen kwetsbare mensen. Dat is Europa, vandaag. Wat Trump aan de Mexicaanse grens doet, dat doen Europese leiders voor de kusten van Italië, Griekenland, Spanje en ook Groot-Brittannië en Frankrijk. In Nederland regeert intussen een stel bruinhemdige bandieten dat ‘het strengste asielbeleid ooit” wil doorzetten. Want waarom zou je alleen in Libië concentratiekampen laten draaien? Dat kan in ‘ons vaderland’ zelf toch ook? Meer terreur tegen vluchtelingen dus. Dat is Nederland. Dat is Europa. En dat moet een humaan bolwerk tegen Trump en Poetin voorstellen?
Maar denk ook eens door: wat zou het praktisch betekenen als dit Europa zich als sterke macht tegenover VS, Rusland en de hele potentatenkliek zou op stellen in de internationale politiek? Zoiets vergt economische kracht en militaire macht. Economische kracht in een kapitalistische wereld betekent: versteviging van de concurrentiepositie van ‘het bedrijfsleven’ oftewel de ondernemersklasse. Dat komt al gauw neer op: ondernemers zo min mogelijk hinderen, ze niet van overheidswege extra op kosten jagen bijvoorbeeld. Neoliberaal beleid, graag! Minder belastingen, graag! En rustig aan met looneisen want dat staat haaks op de winsten die nodig zijn om te investeren om de concurrenten voor te blijven. Een sterk Europa tegenover haar internationale rivalen opbouwen betekent dan ook: bezuinigen op allerlei voorzieningen, en het drukken van lonen en arbeidsvoorwaarden. Een sterk Europa betekent een hardvochtig Europa en een asociaal Europa.
Een sterk Europa in een situatie waarin de VS geen bondgenoot meer is betekent ook: meer uitgaven aan de militaire apparaten van Europese staten, misschien ook werken aan een gezamenlijk leger. Dat is niet gratis, dat kost vele miljarden extra. En de ondernemers in Europa – wiens concurrentiepositie sowieso prioriteit heeft, zoals we zagen – zullen die kosten niet zelf willen dragen, want de winst en zo. Dus de kosten gaan ze via de gevestigde politiek naar ons, naar mensen aan de onderkant dus, schuiven, in de vorm van meer bezuinigingen.
Ze zeggen het af en toe bijna openlijk. Mark Rutte, intussen NAVO-chef , rept in bewoordingen van Nu.nl van ‘moeilijke keuzes’ die nodig kunnen zijn, ‘ook als dat kiezers raakt in hun portemonnee’.(2) Als er straks ziekenhuizen dicht gaan, buslijnen verdwijnen en de bijstand omlaag gaat, dan is dat dus nodig voor ‘onze verdediging’.
En als mensen nu eens flink – en terecht! – tegen die bezuinigingen gaan protesteren? Dan zal blijken dat er voor oproerpolitie en veiligheidsdienst wel budgetten te vinden zijn, en bevoegdheden ook. Zo gaat Europa, in de strijd om de beschaving te verdedigen, tegen Rusland en nu ook zonder steun vanuit de VS, steeds meer op die VS lijken wat asociale hardvochtigheid en repressie betreft. Tirannie bouwen om ons de tirannie van het lijf te houden, dat is de logica hier. Zo werkt internationale rivaliteit: tegen elkaar opbieden door de machthebbers groepen, en de rekening doorsturen aan de bevolkingen waarover die machthebbers heersen. Gaan wij die betalen? Voor Frontex-Europa, een Europees leger en een nog wat rijkere ondernemersklasse?
Voor een werkelijke verdediging van medemenselijkheid en vrijheid tegen oprukkende fascistische tirannie kunnen we maar beter iets beters vinden. Europa als bolwerk tegenover die tirannie is een wrede illusie. Al was het maar omdat die tirannie haar eigen Europese varianten kent.
Noten:
(1) Voor een voorbeeld, zie Alexander Hurst, ‘The “West” is over. In the Trumpian era, Europe is on its own.’ The Guardian, 21 februari 2025, https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/feb/21/the-west-is-over-in-the-trumpian-era-europe-is-on-its-own
(2) Nienke Groenewoud, ‘Waarom Ruttes uitspraken over oorlog terecht zijn’, NU.nl (achter een inlog-muurtje, hinderlijk genoeg), 13 december 2024, https://www.nu.nl/buitenland/6338889/waarom-ruttes-uitspraken-over-oorlog-terecht-zijn.html Toen ging het alleen nog maar over Rusland als gevaar…
Peter Storm